InterChange

Het is niet iedereen gegeven een goede leider te zijn. O ja, we hebben ze bij bosjes: leiders die denken dat ze een goede leider zijn. Helaas voor hen krijgen ze vroeg of laat de kous op de kop, maar daar gaat wel enige strijd aan vooraf. De leider die zichzelf tot leider benoemt, doet dat nooit op verworven gezag, maar altijd met een overdosis aan machtsmiddelen. Is zijn gezag tanende dan, neemt de macht omgekeerd evenredig toe.

De revoluties in Noord Afrika tonen ons dat leiders als Moebarak, Khadaffi en Assad in rivieren van bloed hun troon probeerden te behouden. Tegen beter weten houden ze vol dat de troon hen rechtens toekomt en dat zij toch echt ‘de redders van hun volk’ zijn, ook nog eens door Allah geroepen. Het Europees schouwtoneel toont een vergelijkbaar patroon, maar dan in rivieren van euro’s die langzaam wegstromen. Berlusconi is wat dat betreft een fraai voorbeeld:  overduidelijk een man die zijn positie niet kwijt wil en geilt op de macht. Bovendien een alfa aapje die zichzelf ook nog eens ziet als de redder van zijn land. Ondanks alle signalen en de meer dan dertig moties van wantrouwen, de vele rechtszaken en de financiële rampen die over Italië afkomen, wilde Berlusconi niet vrijwillig vertrekken. In Zimbabwe zit zijn evenknie: Moegabe. Ook al zo’n bejaarde machtswellusteling, die een forse bijdrage geleverd heeft aan het economisch failliet gaan van zijn land.

Maar hoe zit het nu met het bedrijfsleven? Helaas niet veel anders.  Ook daar treffen wij leiders aan die zwelgen in het genot van hun positie. Kijk maar eens rond in de dure boardrooms, opgeluisterd met fantastische bureaus en design meubelen. Kijk in de garages waar de fraaie bolides geparkeerd staan en let eens op de overige privileges in termen van opties, bonussen en pensioenen.

De socialist Dominique Straus Kahn is iemand, die ook niet meer wist wat waan en werkelijkheid was. Hij logeerde in kamers van € 3000,- per nacht en reisde rond in privéjets. Hij hanteerde de Berlusconi stijl, maar vroeg niet netjes aan de dames of ze überhaupt seksuele diensten wilden leveren. Hij betaalde zelfs niet vooraf, maar nam net als Bokito wat hem rechtens toekwam. Berlusconi betaalt nog voor zijn escapades! De grote bonzen van omgevallen banken of instellingen en van multinationals als Ahold, Enron en Parmalat zijn niet veel anders. ‘Macht corrumpeert en absolute macht corrumpeert absoluut’, aldus de historicus Lord Acton in de negentiende eeuw. Het is niet anders. Hij die de macht heeft beschouwt het verwerven van privileges als een van God gegeven recht: auto, vrouwen, geld en zelfs hufterigheid.

Klinkt hier een zekere berusting in?  Nee dat niet, wel een verklaring. Mark van Vugt, hoogleraar aan de universiteit van Tilburg, stelt dat wij nog steeds leven in het ’savannetijdperk’. Dat wil zeggen dat het 10 000 jaar geleden vrij normaal en zeker verstandig was, om als groepjes samen te leven op de uitgestrekte en gevaarlijke savannes. De groep koos vervolgens leiders die toegerust waren voor hun taak. Werkte hun leiderschap niet meer, dan kwam een ander die het weer beter deed en de groep van eten voorzag en de boel beveiligde met zijn spieren of organisatietalent, zo waren ze allen gelukkig. Bij apen zie je hetzelfde, de sterkste kan het best de groep beveiligen, hij is fysiek sterker dan de rest en mag dientengevolge de hele vrouwelijke populatie bevruchten. Natuurlijke selectie heet dat en dan kom je uiteindelijk bij krachtpatsers als Bokito terecht. Leiderschap geeft privileges, DSK en Berlusconi leven dus nog steeds op die Savanne. Helaas voor hen is de wereld wat veranderd en is een moderne samenleving niet meer de savanne van weleer. We kennen bepaalde gebruiken en noemen dat cultuur, beschaving, normen en waarden en kennen de term ‘adeldom verplicht’.

De vaak misverstane Nicolo Macchiavelli schreef in 1520 dat een vorst niet moet aarzelen om onaardige maatregelen te nemen en zich oorlogsbuit toe te eigenen als een concurrerende stad overwonnen is. Daar is niks mis mee, mits de leider vervolgens de buit gaat verdelen onder de soldaten, zodat iedereen zijn verdienste heeft.  Privileges zijn uit den boze, een vorst past bescheidenheid en lange termijn visie. ‘Je bent leider in dienst van de staat en niet voor jezelf’, aldus Macchiavelli. Leiders van nu zijn soms Bokito’s die hun plicht verzaken. Bokito pakt rechten die de groep beter doen functioneren, hij neukt er op los, maar wel met een evolutionair doel: namelijk de verbetering van de soort. De graaiende toplui doen hetzelfde maar dan louter voor henzelf, op korte termijn en ten koste van de groep.

De lijst van topmensen die zichzelf behoorlijk weten te verrijken is eindeloos lang. Zeker wereldwijd waar de CEO’s van bijvoorbeeld Disney, GE, GM jaarlijks tientallen miljoenen opstrijken en dure ‘pied  á terres’ bewonen op kosten van de zaak. Frappant is dat zij niet beseffen dat ook zij slechts loonslaven zijn in dienst van een bedrijf. De ‘topmensen’ hebben zich in ras tempo rechten toegeëigend en gaan er met miljoenen vandoor, onder dekking van hun vrienden die in de RvC bivakkeren. Vaak collega bestuurders van organisaties waar zij op hun beurt weer in de RvC zitten.

En wat moeten we nu met deze leiders, wat moeten we doen? Dat is heel gemakkelijk, neem Libië en Tunesië als voorbeeld. De macht van het volk is immers groot. Zodra men begint met het ontkennen van het gezag en dit via de social media aan ieder laat weten, zijn de stoelpoten feitelijk al doorgezaagd en ligt de weg open naar betere vormen van leiderschap. Daar is lef voor nodig, want iemand moet beginnen.

Maar een gevaar ligt op de loer: zodra de leider verdwenen is, kiezen mensen vrijwel direct een nieuwe leider. Dat is meestal die man of vrouw met lef die begon te zagen en vervolgens de leiding neemt, macht verwerft en privileges pakt.

En de geschiedenis herhaalt zich, de evolutie duurt blijkbaar lang.

Geschreven door Wessel Ytsma